Japonya'da “okozukai” olarak bilinen cep harçlığı sistemi, özellikle geleneksel aile bütçesi yönetiminde dikkat çekiyor. Bu modelde erkek kazancını eşine teslim ederken kadın faturalar, günlük giderler ve tasarruf dâhil olmak üzere aile bütçesini yönetiyor; kocasına ise kişisel harcamaları için belirli bir miktar ayırıyor. Ancak sistemin yaygınlığı nesillere ve aile yapılarına göre değişiyor.
Japonya'da özellikle geleneksel ailelerde görülen dikkat çekici bir bütçe yönetimi modeli, maaşın kontrolünü büyük ölçüde kadına bırakıyor. “Okozukai” adı verilen ve Türkçeye “cep harçlığı” olarak çevrilebilecek uygulamada, geleneksel modelin en belirgin biçiminde koca kazancını eşine teslim ediyor; kadın ise evin bütçesini yönettikten sonra kocasına kişisel harcamaları için aylık belirli bir miktar ayırıyor.
Japon hanelerindeki para yönetimi üzerine yapılan akademik bir araştırmada, 1993-2017 dönemini kapsayan Japon Tüketici Panel Araştırması verileri incelendi. Toplam 26 bin 768 gözlem üzerinden yapılan değerlendirmede, kadınların mali yönetimde rol aldığı kategoriler yüzde 83,6'ya ulaşırken, kocanın kazancını eşine verip cep harçlığı aldığı en geleneksel iki modelin toplam payı yüzde 56,34 olarak hesaplandı. Bu veriler, Japonya'daki aile bütçesi yönetiminde kadınların tarihsel olarak güçlü bir konuma sahip olduğunu gösteriyor.
Erkek kazanıyor, kadın bütçeyi yönetiyor
Geleneksel modelde erkek, özellikle Japon çalışma kültürünün simgeleşmiş figürlerinden “salaryman”, yani maaşlı beyaz yakalı çalışan olarak aile gelirini sağlıyor. Kadın ise kira, faturalar, gıda, çocukların eğitimi, günlük ihtiyaçlar ve tasarruf gibi kalemleri yönetiyor.
Bu bütçenin ardından erkeğe kişisel ihtiyaçları için “okozukai” adı verilen aylık cep harçlığı ayrılıyor. Bu para öğle yemeği, sosyalleşme, içecek, sigara ve eğlence gibi kişisel giderlerde kullanılabiliyor. Geçmiş yıllardaki araştırmalar, Japon evli erkeklerin ortalama aylık harçlığının yaklaşık 30 bin ila 40 bin yen bandında seyrettiğini gösteriyor; ancak tutar araştırmanın yılına, yaş grubuna, gelire ve aile yapısına göre önemli ölçüde değişebiliyor.
Kadınların aile bütçesindeki ağırlığı yüksek
Japonya'da kadınların aile bütçesini yönetmesi yalnızca gündelik harcamalarla sınırlı değil. Akademik çalışmalar, geleneksel Japon aile yapısında eşlerin tasarruf ve daha geniş mali kararlar üzerinde de etkili olabildiğini gösteriyor. Bu yönüyle Japon modeli, yalnızca günlük alışveriş bütçesinin kadına bırakıldığı bazı aile yapılarından ayrılıyor.
Bununla birlikte, “Japon kadınlar hane harcamalarının yüzde 70'inden fazlasını yönetiyor” şeklindeki ifade dikkatli kullanılmalı. Geçmişte aktarılan verilere göre Japonya'da kadınların hane maliyesini yönetme oranının yüzde 74 seviyesinde olduğu bildirilmiş olsa da bu oran bütün güncel Japon hanelerini temsil eden değişmez bir veri olarak sunulmamalı. Araştırmanın yılına, örneklemine ve “mali yönetim” tanımına göre oranlar farklılaşabiliyor.
Sistemin kökleri nereden geliyor?
Japonya'da aile ve para yönetiminin tarihsel kökleri eskiye uzansa da bugünkü “salaryman eş + ev bütçesini yöneten kadın” modelini doğrudan Edo döneminden kalma değişmez bir gelenek olarak tanımlamak yanıltıcı olabilir. Edo dönemindeki Japon aile yapısı, hane merkezli “ie” sistemi ve güçlü toplumsal hiyerarşi üzerine kuruluydu; ancak modern anlamdaki maaşlı erkek ve ev bütçesini yöneten ev kadını modeli özellikle İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki ekonomik ve toplumsal yapı içerisinde güç kazandı.
Savaş sonrası Japonya'da erkeğin ailenin temel gelirini sağladığı, kadının ise evin idaresini ve çocukların bakımını üstlendiği iş bölümü yaygınlaştı. Uzun çalışma saatleriyle özdeşleşen “salaryman” kültürü de bu yapıyı pekiştirdi. Erkek çalışma hayatına yoğunlaşırken kadın yalnızca ev işlerini değil, ailenin finansal planlamasını ve tasarruflarını da yönetebiliyordu.
Genç nesillerde geleneksel model değişiyor
Okozukai sistemi Japonya'da hâlâ bilinen ve uygulanan bir bütçe modeli olsa da tüm Japon ailelerinin aynı sistemi kullandığını söylemek doğru değil. Çift gelirli hanelerin artması, kadınların iş gücüne daha fazla katılması ve genç çiftlerin ortak veya ayrı hesaplara yönelmesiyle geleneksel para yönetimi modellerinde değişim yaşanıyor.
Uzun dönemli akademik veriler de geleneksel kadın merkezli bütçe yönetiminden ortak veya bireyselleştirilmiş para yönetimi modellerine geçişin incelendiğini gösteriyor. Bu nedenle “Japon erkekleri maaşlarının tamamını eşlerine verir” şeklinde bütün ülkeyi kapsayan bir genelleme yerine, uygulamanın özellikle geleneksel ailelerde yaygın ve tarihsel olarak önemli bir model olduğunu belirtmek daha doğru.
Öte yandan okozukai sisteminin Japonya'nın yüksek tarihsel tasarruf oranlarının nedenlerinden biri olduğu iddiası için doğrudan ve güçlü bir neden-sonuç kanıtı tespit edilemedi. Aile bütçesinin tek elden ve disiplinli biçimde yönetilmesi tasarrufu teşvik edebilir; ancak Japonya'nın tasarruf eğilimlerini tek başına bu uygulamaya bağlamak bilimsel açıdan aşırı bir genelleme olur.
Kaynak: Japon Tüketici Panel Araştırması, European Population Conference, BBC
Derleme: OGÜNhaber GPT
